Elif Akpolat: “Bir insanın iç dünyasını, yaşadığı dönemin ekonomik ve politik koşullarının dışında değerlendiremezsiniz”

Elif Akpolat, insanın kendine bile söylemekten çekindiği soruların peşine düşen bir yazar. Karakterlerinin kırgınlıklarını, öfkelerini ve suskunluklarını anlatırken, o duyguların içinde biriken zamanı da görünür kılıyor. İki tarihî romanın ardından kaleme aldığı üçüncü kitabı Yersiz’de, tarihçi birikimini insan ruhunun inceliklerine duyarlı bir edebiyat anlayışıyla buluşturuyor. Bir evin içinde kendine yer bulamayan kadından vicdanıyla baş başa kalan itirafçıya, gücün çevresinde değişen yüzlerden sevgiyi tüketim alışkanlıklarına teslim eden ilişkilere uzanan dokuz öykü, bugünün insanına yakından bakıyor.

Akpolat’ın anlatıcılığındaki güç, kişisel görünen acıların toplumsal köklerine ulaşabilmesinde. Bir cenaze provasındaki incinmişliği de belediye koridorlarında dolaşan bir kedinin çevresinde büyüyen ikiyüzlülüğü de aynı dikkatle ele alıyor; insanı anlamaya çalışırken yaşadığı düzeni sorgulamaktan vazgeçmiyor. Kırmızı Kedi’den yayımlanan Yersiz üzerine konuşurken edebiyatla tarihin buluştuğu bu alana girdik; aidiyeti, toplumsal hafızayı, vicdanı ve çağımızın sevme biçimlerini konuştuk.

Üçüncü kitabınız Yersiz’i konuşmak için bir aradayız. İki tarihî romanın ardından öyküye yöneldiniz. Bu tür değişikliğinin ardında ne vardı? Tarihçi kimliğiniz ve tarihle kurduğunuz bağ bu öykülerde nasıl biçim aldı?

Uzun zamandır öykü de yazmak istiyordum ama buna ancak şimdi cesaret edebildim. Benim için öykü, insanların en kırılgan, en mahrem anlarından büyük insanlık hikâyesine ulaşmanın bir yolu. İnsanların acılarını, öfkelerini anlayabilmek için bunları ortaya çıkaran zamanı da anlamak gerekiyor. Bu nedenle öykü yazarak tarihle bağımın zayıfladığını düşünmüyorum.

Diğer iki kitabımda tarihsel arka planı kuruyor, dönemin siyasal ve toplumsal koşullarının insan hayatında nasıl karşılık bulduğunu anlatıyordum. Burada görüş açımı değiştirdim. Öykülerde tarih geri plana çekilmiş gibi görünüyor ama bence tam da görünmez olduğu noktada daha derinden işliyor.

Bugün duygularımızın, öfkelerimizin, acılarımızın tarihsel ve toplumsal bir arka planı olduğu bize unutturuluyor. Bir insan sıkıntıya düştüğünde, öfkelendiğinde, hayat mücadelesinde zorlandığında hemen ona bir bilet kesip kendi geçmişine doğru yolculuğa çıkarıyoruz: “Çocukluğun nasıl geçti? Annenle, babanla aran nasıldı? Travmaların neler?” Bunlar kıymetli sorular ama başka soruların da sorulması gerektiğini düşünüyorum.

Belki bu insanın güvencesizlik sorunu vardır. Belki sürekli rekabet koşullarında yaşamak onu yormuştur. Sürekli performans gösterme ve görünür olma dayatması onu tüketmiştir. Bu sıkıntıların toplumsal arka planını unutuyoruz. Birisi yalnızsa “Kendinle bağın mı zayıf, kendini sev”, kaygılıysa “Nefes egzersizi yap” diyoruz. Günün bireysel reçeteleriyle açıklanan bir tablo var karşımızda.

Bir tarihçi olarak her dönemin kendine ait değerleri, korkuları, tehlikeleri, hatta hastalıkları olduğunu söyleyebilirim. Ben 21. yüzyılı düşünürken insanın kendiyle kurduğu ilişki sonucunda ortaya çıkan ruhsal sıkıntıları, depresyonu, tükenmişlik sendromunu öne çıkarıyorum. İnsan hikâyelerini kişinin kendi deneyimleriyle açıklamayı eksik bir bakış açısı olarak görüyorum. Öykülerimde meseleleri bu açıdan ele almaya çalıştım. Bir insanın iç dünyasını, yaşadığı dönemin ekonomik ve politik koşullarının dışında değerlendiremezsiniz.

Bugün Türkiye’deki insan manzaralarını anlatabilmek için Türkiye’de ve dünyada yaşanan dönüşümü, 1970’lerde başlayıp 1980’lerde ağırlık kazanan neoliberal politikaları da düşünmek gerekiyor. Bu politikalar ekonomik bir dönüşüm öngörmüş olabilir ama toplumsal etkileri de oldu. Bireyselciliği öne çıkaran, piyasa rekabetini destekleyen, kişisel gelişimi vurgulayan bir anlayış ortaya çıktı. İnsanın başarısının, başarısızlığının, mutluluğunun, mutsuzluğunun bütün sorumluluğu kendisine yükleniyor. Başarılı olmak, yetersizlik duygusundan kurtulmak için sürekli kendine yatırım yapan, kendine döndükçe yalnızlığı derinleşen insanlar görüyoruz.

Büyük anlatıların geri çekilmesinden de söz edebiliriz. Devrim, kurtuluş, sınıfsal mücadele, modernleşme gibi anlatılar içinde insanlar kendilerini bir hikâyenin parçası, bir hikâyenin mirasçısı olarak görüyorlardı. Şimdi kendiyle bu kadar meşgul olan insan o bakış açısından uzaklaşıyor. Türkiye’de ağırlaşan siyasal süreçlerle karşı karşıyayız. Eskiden bir haksızlık olduğunda binlerce, yüz binlerce insan sokağa çıkabiliyordu. Bugün neden çıkamıyor? Bu soruyla sık sık karşılaşıyoruz.

Hafıza, insanın tek başına zihninde taşıdığı bir arşiv değil; insanlar birlikte hatırlıyor. Bireyselleşmenin sonucunda toplumsal olarak hareket etme kabiliyetimizle birlikte hatırlama potansiyelimizi de kaybediyoruz. İnsanların kendini geliştirmesi, yetiştirmesi çok önemli. Ancak kişisel gelişim politik olanın, kolektif olanın yerini aldığında başka sonuçlar ortaya çıkıyor.

Ben bütün bu dönüşümün insan hayatına nasıl yansıdığını anlatmaya çalıştım. Bir evliliğin içine nasıl sızıyor? Yalnızlığı ne kadar derinleştiriyor? Bir ayrılığı, insanın sevme biçimini nasıl etkiliyor? Öykülerimde bunların üzerinde durdum.

Kitabın adı neden Yersiz?

Yersizlik, bütün karakterlerime, bütün hikâyelere sirayet etmiş bir duygu. Bir kitapta “zamanımızın tinsel ıssızlığı” ifadesini okumuştum. Bu çağı anlatmak için kullanılmamıştı ama ben çağımıza çok uygun bir tanım olduğunu düşünüyorum.

Bu duygunun altında insanların yalnız kalmasının ötesinde bir şey var. Mevcut sistem içinde anlamı, aidiyeti, bağları, içsel dayanıklılığı ve direnci kaybediyoruz. Ben bu dönemi böyle görüyorum. Bu akışkan zamanda insanların yaşadığı aidiyet kaybını anlatmak için Yersiz’in çok anlamlı bir isim olduğunu düşündüm.

Kendi cenazesinin provasını yapan Gülizar üzerinden taşradaki ilişkileri, saygı ve riyakârlık meselesini okuyoruz. Ölüm üzerinden iktidar kurma çabası bu öyküde bize ne söylüyor?

Önceki kitaplarımı okuyanlar Gülizar’la Unutmak’ta karşılaşmışlardır. Orada kötü, agresif bir karakter olarak ele alınmıştı. Burada ise onun nereye ait olduğunu anlamaya çalışan tarafına baktım. Gülizar, kitabın yersiz karakterlerinden biri.

Yaşadığı taşranın geleneksel yapısında insanlar kendilerine verilen sıfatları seçemiyor: Falancanın karısı, falancanın gelini, çocukların üvey annesi… Hatta üvey anne bile denmiyor, “çocukların analığı” deniyor. Cemaat ilişkileri içinde kimin bizden olduğu, kimin olmadığı kullanılan dille de belirtiliyor.

Gülizar’ın bir eşi, bir evi, baktığı çocuklar var. Ancak bunların hiçbiri tek başına bir yuvaya ait olduğu anlamına gelmiyor. Emek gücünü kullanarak, çocukların bakım sorumluluğunu üstlenerek o eve geliyor. Çocuklara bakıyor ama anne sayılmıyor. Evlenmiş ama eski eşin gölgesinde yaşamak zorunda. Evi çekip çeviriyor ama evin kadını olarak saygı görmüyor. Toplumsal bir işlevi var; duygusal olaraksa bir eksiklik yaşıyor.

Gülizar gibi bir kadın, “Ben bu aileye ait miyim?” diye kendini sorgular mı? Bugünün kavramlarıyla bu tartışmayı o dönemde yapmayabilir. Fakat içten içe yaşadığı yersizlik duygusu davranışlarına örtük biçimde yansıyabilir. Ne kadar sevildiğini ölçmek, ardından kimin ne kadar ağlayacağını görmek istemesi şu sorunun ifadesi: “Bana anne, eş gibi roller verdiniz ama ben gerçekten sizin neyinizim?” Cenaze provası, yaşarken anlayamadığı bir şeyi ölüm üzerinden anlamlandırma çabası.

İtirafçı bir karakterin kendi hayatını meşrulaştırma çabasını anlattığınız öyküye geçelim. Bir insanın kendi vicdanına söylediği yalanı mektup üzerinden anlatma fikri nasıl doğdu?

Bu öyküyü yazmamda özellikle son iki yılda Türkiye’de yaşanan hukuki süreçler ve siyasi gelişmeler etkili oldu. Mektubu bir yöntem olarak kullanmamın ise önceki okumalarımla bağı var. Daha önce Fatsa davasıyla ilgili okumalar yapmıştım. İtirafçılığın hukuki süreci yönlendirmekte bu kadar etkin kullanıldığı davalardan biriydi.

Davada itirafçılık yapmış bazı kişiler, sonradan yaptıkları ve yaşattıklarıyla yüzleşince yaşadıklarını anlatan mektuplar yazmışlardı. Bu mektuplar dönemin dergilerinde yayımlanmıştı; ben de onları okumuştum.

Meseleyi iki yönüyle ele almak istedim: İtirafçılığın sonuçlarına maruz bırakılanlar ve ölüm tehdidi altında, idam cezasından ya da işkenceden kurtulmak, hayatını korumak için bu yola başvuranlar. Okuduklarımda, bu insanların sonradan yaşadıkları derin pişmanlığa tanıklık etmiştim. Bu insani tarafa, toplumun güven duygusunda oluşan çözülmeye, insanların hayatında açılan yaralara dokunmak istedim.

Mektup, edebiyatta çok geniş bir alan açıyor. Bu öyküyle okurun zihninde birtakım sorular bırakmak istedim: İnsanlar yaptıklarını sonradan nasıl düzenliyor, nasıl meşrulaştırıyor, kendileri için nasıl kabul edilebilir hale getiriyorlar? Söyledikleri yalanlara inanabiliyorlar mı? Yollarına nasıl devam ediyorlar; edebiliyorlar mı?

Kitabın dikkat çeken öykülerinden biri de Kartal. Bu öyküde iktidar, bürokrasi ve güç ilişkisini nasıl kurdunuz?

Kartal, kitaptaki en kişisel öyküm. Hepsi benim için önemli ama bunun ayrı bir yeri var. Kardeşimin yaşadığı, benim de birebir tanık olduğum meselelerden esinlendim. Yazmaya karar verirken beni en çok düşündüren şey, bu kadar içinde olduğum ve duygusal olarak etkilendiğim bir meselede edebî mesafeyi nasıl koruyacağımdı.

Önce şu soruya cevap vermem gerekti: Bu öyküyü neden yazıyorum? Bizim başımıza gelenleri anlatmak için mi, bu öykü üzerinden daha büyük bir hikâyeye ulaşmak için mi? Bu sorunun cevabını verdikten sonra yazmaya karar verdim.

Öyküye çağın değerleriyle yaşayan, bunların etkisi altındaki bir kadınla başladım. Bugünün değerlerinin sınıfsal yansımalarını da göstermek istedim. Kadının yanındayken bir gölge olan küçücük yavru kedinin, gücün yanında yer aldığında nasıl bir kartala dönüştüğünü ironik biçimde anlatmaya çalıştım.

Kedi başkanın yanına geliyor ve büyük bir ilgi görüyor. İnsanlar onu besliyor, yedirip içiriyor. Başkan gittikten sonra ise aynı kedinin beslenmesi bile düşünülemez hale geliyor. Kedi aynı kedi; değişen, insanların bakışı.

Burada şunu sormak gerekiyor: Gösterilen sevginin, ilginin ne kadarı size ait? O sevgi başkana mı, kediye mi, başkanın temsil ettiği güce mi yöneliyor? Güç ortadan kalktığında çıkarlar, dalkavukluk, sadakat nasıl biçim değiştiriyor? Size gösterilen bağlılığın ne kadarı gerçekten size ait? Bunları ortaya koymak istedim. Kapakta da yer alan kedinin benim için ayrı bir anlamı var.

Bu öyküde başkanı kahramanlaştırmadım, konuşturmadım. Öyle yapsaydım anlatı bir savunmaya, belki bir hesaplaşmaya dönüşecekti. Merceği belediyenin koridorlarına, kediye ve bürokrasiyi temsil eden insanlara çevirdim.

Kitapta dokuz öykü var. Son olarak kitaba adını veren Yersiz’i konuşalım. Kusursuz görünen burjuva bir ailenin yıkımını okuyoruz. Konforlu hayatın perdesini kaldırdığınızda karşımıza nasıl bir gerçeklik çıkıyor?

Bu öyküde tüketim kültürünün, özellikle nesnelere yönelik tüketim alışkanlığının insan ilişkilerine nasıl sirayet ettiğini anlatmaya çalıştım. Mevcut düzen bizi sürekli tüketmeye, arzuda kalmaya sevk ediyor. Bir şeyi arzulamak, hemen ele geçirmek ve tüketmek üzerine işleyen bir süreç bu. Bunun insanların alışkanlıklarına, davranışlarına, duygusal yönelimlerine yansıdığını düşünüyorum.

İnsanların bağlantı kurup bağ kuramamasının temel nedenlerinden birinin arzuda kalmaları, sevgiye geçememeleri olduğunu düşünüyorum. Arzu, yöneldiği şeyi tükettikten kısa süre sonra yeni, farklı bir şeye yöneliyor. Sevgi ise sabır istiyor, boşluk istiyor, karşındaki insanın alanına saygı duymayı gerektiriyor. Onu bilinmezleriyle birlikte hayatına kabul etmeni istiyor.

Öyküdeki kadın, arzuda kalan, ilişkisini bir türlü sevgiye taşıyamayan bir karakter. Sahip olduğu hiçbir şey onu tatmin edemez hale geliyor. Gündelik hayatındaki tüketim alışkanlığını hayatındaki insana da yöneltiyor. Bu dönemde sık rastladığım ilişkilere gönderme yapmak istedim.

Küstüm Çiçeği’nde ve diğer öykülerde de anlatmaya çalıştığım bir durum var: Mevcut düzen geçmişle bağımızı koparıyor. Önümüzde öngörülemez, güvensiz bir gelecek var. İnsanlar toplumun bir parçası olduklarını unutarak bugüne, kendi cılız varlıklarına sarılıyorlar.

Yersiz’deki erkek karakter de eşinin dayatmalarından kurtulabilmek için odasına çekiliyor; geçmişine dönmeye, kendi hikâyesini hatırlamaya çalışıyor. Bu öyküde yersizlik duygusu daha somutlaşmış olabilir ama aynı duygudan kitabın bütün öyküleri için söz edebilirim.

Bu kitabın yayımlanmasında emeği geçen Kırmızı Kedi Yayınevinin bütün emekçilerine teşekkür ederim.

Sercan Meriç

tr_TRTurkish