Türkiye’deki ilk film gösterimlerinde hangi filmler gösterildi? (IV)

9 Şubat 1897’de Fevziye Kıraathanesi’ndeki gösterim Henri Delavallée tarafından gerçekleştiriliyor. Delavallée’nin Sabah gazetesine verdiği ilandan 23 filmin gösterileceği anlaşılıyor ve bunların adları veriliyor. Listenin başında da izleyiciler üstündeki şaşırtıcı etkisi Sponeck’te gösterimlerde de ölçülebilmiş olan “Şimendifer” adlı film var.

Film adlarına geçmeden önce listenin hem Lumière hem de Méliès filmlerinden oluştuğunu belirtmeliyiz. 1897 yılında Lumière Kardeşler’in şirketi kendi filmlerinin ancak kendi gösterim aygıtları ve şirket personeli tarafından gösterilmesinden henüz vazgeçmemişlerdi. Türkiye’deki ilk gösterimler bu koşulların hiçbirine uymuyordu. Dolayısıyla, filmlerin kimlerden, nasıl sağlandığı sorusu yanıtsız olarak sinema tarihinin raflarında tozlanmaya devam edecektir.

Delavallée’nin verdiği ilanda yer alan filmler, aynı sırayla:

• Şimendifer (Sponeck’te olduğu gibi gösterilen film L’arrivée d’un train / Gare de Joinville, Georges Méliès, 60 saniye, 1896, Arrivée d’un train à Perrache, Lumière Kardeşler, 1896, L’arrivée d’un train / Gare de Vincennes, Georges Méliès, 60 saniye, 1896 veya L’arrivée d’un train en gare de La Ciotat’ın birinci versiyonu olabilir[1])

• Asker (Fransızca kataloglarda filme atfedilen Türkçe başlığı karşılayan bir başlığa rastlayamadım. Lumière’lerde asker filmleri çoktur.)

• Süratli Ressam (Dessinateur express, Georges Méliès, 60 saniye, 1896)

• Müthiş bir gece, Yatakta yatan birinin bir örümcekle savaşı (Une nuit terrible, Georges Méliès, 1896, N°26 Star Film, 1’53’’

• Bahçıvan (‘ın sulanışı), (L’arroseur, Georges Méliès, 60 saniye, 1896. Lumière’ler de aynı hikâyeyi -üstelik birkaç kez[2] -filme çektiler ama başka başka başlıklarla! Lumière’lerin aynı temalı ilk filmi Le Jardinier et le Petit Espiègle (Bahçıvanla küçük afacan) idi. İkincisi Arroseur et Arrosé (Sulayanla sulanan) başlığını taşıyordu. Katalogda bu film bu başlıkla yer alır. L’arroseur arrosé (Bahçıvanın sulanışı) sinema tarihçilerinin sonradan kullandıkları ve sonuçta yerleşen başlıktır.)

• Konkordiya meydanı (Place de la Concorde, 1896) Bu adı taşıyan iki film vardır: İlki Georges Méliès’in çektiği, Fevziye kıraathanesinde gösterilen ve sonradan kayıp sayılan, ikincisi Lumière’lerin 1897’de çektikleri, ilk gösterimi 4 Nisan 1897’de yapılan ve ‘Batı yönünden çekilmiş görüntüler’ alt başlığını taşıyan filmler.

• Opera meydanı (Place de l’Opéra, Paris, Lumière kardeşler, 1896 veya Place de l’Opéra, Georges Méliès, 60 saniye, 1896)

• Terruvil sahilinde bir sabah (Jetée et plage de Trouville, Georges Méliès, 60 saniye, 1896)

• Sen nehrinde bir vapur (Bateaux-mouches sur la Seine, Georges Méliès, 60 saniye, 1896)

• Deniz hamamı (La Mer / Baignade en mer, Lumière kardeşler, 32 saniye, 1895)

• Zavallı ihtiyar (Fransızca kataloglarda filme atfedilen Türkçe başlığı karşılayan bir başlığa rastlayamadım)

• Çar hazretlerinin Paris’e vürudu (Georges Méliès Çar II. Nikola’nın Fransa’yı ziyaretini bugün kayıp olan iki filmle kaydetmiştir: Cortège du tsar allant à Versailles, 1896 ve Cortège du tsar au bois de Boulogne,1896. Lumière kardeşlerin bu konuda çektikleri 8 filmin varlığı unutulmamalı).

• Petrollu müteharrik arabalar müsabakası (Départ des automobiles, Georges Méliès, 60 saniye, 1896)

• Şerburg’da Donanma talimi (Revue navale à Cherbourg, Georges Méliès, 1896)

• Buharlı hamam (Fransızca kataloglarda filme atfedilen Türkçe başlığı karşılayan bir başlığa rastlayamadım)

• Ustasından usta (ilk velespit dersi), (La leçon de bicyclette, Lumière kardeşler, katalog n° 55, 1896)

• İlan yapıştırmak yasaktır (Défense d’afficher, Georges Méliès, 74 saniye, 1896)

• Genç kız mektebi (Un lycée de jeunes filles, Georges Méliès, 60 saniye, 1896)

• Marsilya rıhtımları (Les quais à Marseille, Georges Méliès, 60 saniye, 1896)

• Altmış saniyede bir şapka (Chapeaux à transformations, Lumière kardeşler,1896, 46 saniye, katalog n°su 105 veya Dix chapeaux en 60 secondes, Georges Méliès, 1896).

• Mis de Ver (Miss de Vère / Gigue anglaise, Georges Méliès, 60 saniye, 1896).

• Dans serpenten (Danse serpentine başlığı ile Georges Méliès’in 1896’da çektiği 50 saniyelik film. Söz konusu dansın kendisi 1892’de ABD’de Loïe Fuller tarafından sahnede yaratıldıktan sonra sinemanın icadıyla birçok kez filme çekilmiştir).

• Bir Parislinin soyunması (Bu film 1896 tarihli, Albert Kirchner’in 7 dakikalik Le Coucher de la mariée filmi olabilir. Ne Lumière ne de Méliès kataloglarında böyle bir filme rastlanmıştır. Sinema tarihinin ilk erotik filmi olarak kayda geçmiştir.

Görüdüğü gibi 9 Şubat 1897’deki gazete ilanında Fevziye kıraathanesinde gösterileceği bildirilen filmlerden 13’ü Méliès’in, 2’si Lumière Kardeşler’indir. 5 filmin Lumière ya da Méliès’ten hangisinin olduğu– filmlerin kayıp olması – yüzünden saptanamamıştır. 3 filmin ise hangileri olduğunu saptamayı sağlayan bilgiler eksiktir.

İstanbul’da Sponeck birahanesinde ilk gösterimi gerçekleştiren Henri Delavallée’nin filmleri Lumière’lere göre daha esnek ticari ilkelere sahip Méliès’inkilerden seçmiş olması sinemanın Türkiye’ye daha çok hikâyeli, hatta fantastik ögeli filmlerle girdiğinin işareti gibi görülüyor.

Jak Şalom

---

[1] (Bkz. Türkiye’deki ilk film gösterimlerinde hangi filmler gösterildi? (III) )

[2] Çok beğenilen filmlerin birkaç kez yeniden çekilmesinin nedeni, filmin negatifinin, basılan çok sayıda pozitif kopya yüzünden aşınarak kullanılmaz hale gelmesiydi. Filmi yeniden çekmekten başka çözüm yoktu.