Türkiye’deki ilk film gösterimlerinde hangi filmler gösterildi? (III)
İstanbul’da Sponeck birahanesinde 12 Aralık 1896’da halka açık biçimde yapılan ilk film gösterimi hakkında elimizde pek az bilgi bulunmaktadır. Fransızca yayınlanan günlük Stamboul gazetesiyle İngilizce ve Fransızca yayınlanan günlük The Levant Herald gazetesi hem ilân yoluyla hem de muhabirlerinin yazılarıyla olaydan söz etmişlerse de filmlerin yapımcılarının ve film adlarından bu yazılarda hiç söz edilmemiş, filmler neyi anlattıkları çok kısa tariflerle belirtilmekle yetinilmişti. Filmlerin tanıtma yazıları (jenerik) ve yönetmen adları çok sonra künyelerde yer almaya başlayacaktı.
Sponeck gösterimleri hakkındaki kaynak The Levant Herald gazetesinin 12 Aralık 1896 tarihli sayısıdır[1] Bu gazete gösterilen filmleri şöyle sıralamıştı:
- “(…) Askerlerin yürüyüşü ve kalabalığın arkadan gelişi (…)”
Lumière ve Méliès kataloglarında filme atfedilen Türkçe içeriği tam olarak karşılayan bir başlığa rastlayamadım. Georges Méliès’in Grandes Manoeuvres (Askeri manevralar) veya Départ des Officiers (Subayların gidişi) gibi askerlik temasını işleyen ve kayıp olan iki filminden biri programda yer almış olabilir.
- “Bir trenin gara girişi”
Paris’te 28 Aralık 1895’te yapılan ilk gösterimde yer alan film bu konudakilerin en ünlüsü olan L’arrivée d’un train en gare de La Ciotat değildir. Bu film 6 Ocak 1896’da çevrilmiştir. Hem Lumière’ler hem Méliès, aynı temayı izleyiciler üstündeki etkisi yüzünden olsa gerek defalarca işlemişlerdir. Sponeck’te gösterilen film L’arrivée d’un train / Gare de Joinville, Georges Méliès, 60 saniye, 1896, Arrivée d’un train à Perrache, Lumière Kardeşler, 1896, L’arrivée d’un train / Gare de Vincennes, Georges Méliès, 60 saniye, 1896 veya L’arrivée d’un train en gare de La Ciotat’ın birinci versiyonu olabilir.
- “(…) Yatakta yatan birinin bir örümcekle savaşı (…)”
Une nuit terrible, Georges Méliès, 1896, N°26 Star Film, 1’53’’.
- “(…) Bir ressamın önündeki sehpaya bir çırpıda bir adam resmi yapması ve halkı selamlayarak çıkışı (…)”
Süratli Ressam, Dessinateur express, Georges Méliès, 60 saniye, 1896.
- “(…) Bir bahçe (…)”
Lumière ve Méliès kataloglarında filme atfedilen Türkçe içeriği tam olarak karşılayan bir başlığa rastlayamadım
- “(…) Deniz kıyısından görünümler (…)”
Fransızca kataloglarda filme atfedilen Türkçe başlığı tam olarak karşılayan bir başlığa rastlayamadım. Deniz, deniz banyoları, gemiler, kayıklar, vb. gibi çok sayıda filmi hem Lumière’ler hem Méliès çekmişlerdir. Her birinin adı olmakla birlikte gösterilen filme bir başlık oluşturacak bilgimiz yoktur.
Bu bilgilere ek olarak Sponeck’teki gösterime çocuk yaştayken ağabeyi ile katıldığını 47 yıl sonra yazacağı bir yazıda anlatan Ercüment Ekrem Talu’nun[2] sözünü ettiği iki film var. Bunların ilki yukarıda anılan “trenin gara girişi” filmidir. İkincisi ise bir “boğa güreşi” filmidir.
- Lumière Kardeşler’in görüntü çeken elemanlarından Alexandre Promio, 14 Haziran 1896’da Madrid’de Arrivée des toréadors (Toreadorlarin gelişi) başlığı altında birkaç boğa güreşi görüntüsü de içeren bir film çekmiştir (katalog numarası 259). Ancak bu film, görüntülerin karanlık olması nedeniyle işletmeye alınmamıştır. 11 Ekim’de Nîmes kentinde yapılan çekim de aynı nedenle işletilememiştir[3]. İlginç olan bu filmin Sponeck gösterimini düzenleyen Henri Delavallée ve Sigmund Weinberg’in eline nasıl geçtiğidir. Méliès’in bu konu ile ilgili bir filmi yoktur.
Bu bilgiler ışığında gerek İzmir’de gerekse İstanbul’da Sponeck birahanesinde yapılan gösterimlerde gösterilen ilk filmlerin kimilerinin Lumière kataloğundan, kimilerinin de Méliès kataloğundan sağlandığı görülür. Oysa 1896’da Lumière kardeşler filmlerinin üçüncü şahıslar tarafından gösterilmelerini ve bunun için kendi icatları Sinematograf aygıtının kullanılmasını henüz kabul etmezler. Hele filmlerdin biri kendi kataloglarından çıkarılmışsa! Üstelik arşivleri titiz bir biçimde tutulan ve korunan Lumière’lerde Sponeck girişimi hakkında bir iz yoktur.
Bu konudaki bir sonraki ve son yazımda 9 Şubat 1897’de Fevziye kıraathanesinde yapılan ve 23 filmin gösterileceği Henri Delavallée tarafından ilan edilen bir programdan söz edeceğim.
Jak Şalom
[1] Metin And, “Türkiye ile Sponek Birahanesindeki İlk Sinema Gösterisinin Öncesi ve Sonrası, Milliyet Sanat Dergisi, sayı: 106, 15 Kasım 1974, s. 8, 12.
[2] Ercüment Ekrem Talu, “İstanbul’ da İlk Sinema ve İlk Gramafon”, Perde ve Sahne, 7, (1943),
[3] https://journals.openedition.org/1895/5238#tocto1n2
Turkish