Herkes biraz suskun, herkes çokça suçlu

Bir metni yalnızca türsel sınırlar içinde değerlendirmek, onun asıl düşünsel gerilimini çoğu zaman görünmez kılar. Zavallı, yüzeyde bir “politik polisiye” olarak konumlandırılabilir; ancak metnin derin yapısı, bu kategoriyi aşan çok katmanlı bir anlatı kurar. Roman, suçu çözmeye yönelik klasik bir soruşturma anlatısından çok, hakikatin nasıl üretildiği, nasıl dolaşıma sokulduğu ve nasıl bastırıldığı üzerine kurulu bir düşünme alanı açar. 

Timur Soykan’ın gazetecilik kökeni, metnin hem estetik hem de epistemolojik çerçevesini belirleyen temel unsurlardan biridir. Soykan, olay örgüsünü sadece dramatik gerilim üretmek için değil, aynı zamanda belge, tanıklık ve haber diliyle iç içe geçecek şekilde kurar. Bu bağlamda roman, kurmaca ile belgesel gerçeklik arasında salınan hibrit bir form üretir. Açılış sahnesindeki cinayet -yüksek katlı yapıların gölgesinde, kentleşmenin sert yüzüyle çevrili bir mekânda işlenen suç- bireysel bir şiddet eylemi olmanın ötesinde aynı zamanda neoliberal kentleşmenin yarattığı yeni iktidar mekânlarının simgesel bir yoğunlaşmasıdır. 

Romanın ilerleyen bölümlerinde belirginleşen “derin örgüt” anlatısı, Türkiye’nin yakın tarihindeki darbe girişimleri, faili meçhul cinayetler ve devlet içi fraksiyonlar üzerine yürütülen tartışmaları edebi bir zemine taşır. Ancak metnin başarısı, bu politik malzemeyi doğrudan ideolojik bir söyleme indirgememesinde yatar. Aksine, roman; gazete manşetleri, operasyon haberleri, gözaltı listeleri ve karakterlerin parçalı bilgileri üzerinden çoğul bir gerçeklik kurar. Bu çoğulluk, hakikatin tekil ve sabit bir yapı olmadığını, aksine farklı iktidar odakları tarafından sürekli yeniden üretildiğini gösterir. 

Bu noktada Zavallı, aynı zamanda bir “hakikat rejimi” çözümlemesi olarak okunabilir. Metin, okuyucuyu sürekli olarak şu soruyla karşı karşıya bırakır: Gerçek nedir ve kim tarafından belirlenir? Romanın içinde dolaşan medya dili -“büyük operasyon”, “derin örgüt”, “darbe planı”-, gerçekliği kuran, yönlendiren ve çoğu zaman çarpıtan bir mekanizma olarak işlev görür. Böylece roman, modern toplumda medyanın ve devlet aygıtının hakikat üretimindeki rolünü sorgulayan eleştirel bir perspektif geliştirir.

Karakter düzleminde ise Erdal ve Gürkan figürleri, bu karmaşık iktidar ağları içinde konumlanan iki farklı özne biçimini temsil eder. Erdal’ın içe kapanık, obsesif ve ritüellere bağlı yapısı, belirsizlik karşısında bireyin geliştirdiği kırılgan savunma mekanizmalarını açığa çıkarır. Onun sürekli tekrar eden duaları ve takıntıları, yalnızca psikolojik bir durum değil; aynı zamanda kontrol edilemeyen bir dünyada anlam üretme çabasının ifadesidir. Gürkan ise sistemle daha uyumlu, hatta onun içinde yükselmeye çalışan bir figürdür. Karizmatik, dışa dönük ve pragmatik yapısı, devlet aygıtının ödüllendirdiği özne tipini temsil eder. Bu karşıtlık, romanın bireysel karakter çözümlemeleri sunmadığını; aynı zamanda iktidar yapıları içinde öznenin nasıl şekillendiğini gösterdiğini ortaya koyar. 

Metnin dilsel tercihi de bu politik ve epistemolojik çerçeveyle doğrudan ilişkilidir. Soykan, bilinçli olarak poetik yoğunluğu yüksek bir dil kurmaktan kaçınır. Bunun yerine, gazetecilikten beslenen yalın, doğrudan ve kesintisiz bir anlatım benimser. Bu tercih, metni estetize edilmiş bir kurgu olmaktan çıkarır; okuru, temsil edilen şiddetin ve çürümenin doğrudan tanığı haline getirir. Böylece roman, edebiyatın “mesafe koyma” işlevini askıya alır ve okuru etik bir yüzleşmeye zorlar.

Bu yönüyle Zavallı, aynı zamanda bir hafıza metni olarak da değerlendirilmelidir. Faili meçhul cinayetler, kayıplar ve devlet içi şiddet pratikleri, metinde tarihsel referanslar olarak yer almaz; aksine, bastırılmış kolektif belleğin yeniden yüzeye çıkmasını sağlayan anlatı düğümlerine dönüşür. Roman, hatırlamanın politik bir eylem olduğunu ima eder. Çünkü unutmak, sistematik bir iktidar stratejisidir.

Bununla birlikte, romanın kurduğu yapı, klasik anlamda bir çözülme ya da katharsis sunmaz. Olaylar ilerledikçe, hakikat daha da bulanıklaşır; karakterler daha derin bir belirsizliğin içine çekilir. Bu durum, modern polisiye anlatının çözüm odaklı yapısını tersine çevirir. Zavallı, suçun çözülmesinden çok, çözümün imkânsızlığını görünür kılar. Bu anlamda metin, postmodern anlatının belirsizlik ve parçalanmışlık temalarıyla da ilişki kurar.

Sonuç olarak Zavallı, türler arası bir eşikte konumlanan, politik, estetik ve epistemolojik katmanları iç içe geçen bir metindir. Roman, okuru yalnızca bir cinayetin izini sürmeye değil; aynı zamanda hakikatin, adaletin ve belleğin nasıl şekillendiğini sorgulamaya davet eder.

Ve belki de metnin en sarsıcı yanı tam burada ortaya çıkar: Bu romanda hakikat, ortaya çıkarılmayı bekleyen bir öz yerine, sürekli olarak üretilen, manipüle edilen ve yeniden yazılan bir süreçtir.

Bu nedenle Zavallı, üzerine düşünülmesi, tartışılması ve özellikle hatırlanması gereken bir metin olarak edebiyat içinde ayrıksı ve güçlü bir yerde durur.

Erhan Yılmaz